Bong bóng hoa Tulip Hà Lan: Lịch sử bùng nổ và sụp đổ

Bong bóng hoa tulip Hà Lan là khủng hoảng bong bóng đầu cơ tài sản đầu tiên được ghi nhận, khi giá không ngừng tăng vọt rồi sau đó lao dốc một cách thảm hại. Nhưng tại sao ngày nay chúng ta vẫn chưa thể quên bong bóng tài sản này?  

Những ngày cuối tháng 4 cách đây 376 năm, chính phủ Hà Lan đã phải họp để giải quyết vấn đề khủng hoảng giá hoa tulip.

Bong bóng hoa tulip Hà Lan là khủng hoảng bong bóng đầu cơ tài sản đầu tiên được ghi nhận, khi giá không ngừng tăng vọt rồi sau đó lao dốc một cách thảm hại.

Nhưng tại sao ngày nay chúng ta vẫn chưa thể quên bong bóng tài sản này?

Dựa trên cuốn sách “Hội chứng cuồng hoa Tulip” (Tulipmania) của sử gia Anne Goldgar xuất bản năm 2007, lịch sử bùng nổ và sụp đổ của bong bóng hoa tulip Hà Lan được dựng lại một cách sinh động dưới đây.

1. Theo các thông tin cổ xưa, hoa tulip có nguồn gốc từ Ottoman (Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay). Một vị đại sứ nhận thấy tại hoa tulip rất phổ biến ở Constantinople (Istanbul), thủ phủ của đế chế Ottoman. Cuối những năm 1500, ông gửi hạt giống hoa tulip này cho một người bạn ở Hà Lan là nhà thực vật học Carolus Clusius. 

2. Khi giá hoa tulip bắt đầu bùng nổ, thì thực ra việc sưu tập từ tác phẩm nghệ thuật cho đến vỏ sò cũng đã phát triển rất rộng rãi ở châu Âu. Clusius yêu cầu thương nhân đi biển đem về cho ông những mẫu cá lạ, giống cây quý hiếm và ông sẽ đổi bằng huy chương hay đặc sản thủ công mỹ nghệ.

 

3. Và giao dịch hàng hoá tương lai cũng đã nở rộ ở Amsterdam. Năm 1602, Sở giao dịch chứng khoán Amsterdam ra đời. Hoạt động mua bán ngũ cốc vùng Baltic cũng đã tồn tại hàng thập kỷ trước đó, như là những giao dịch hợp đồng hàng hóa tương lai không chính thức, và thúc đẩy sự ra đời của Công ty Hà Lan – Đông Ấn (Dutch East India Company).

 

4. Sang thế kỷ 17, hoa trở thành loại hàng hóa thu hút sự chú ý. Và nhu cầu về hoa tulip là lớn nhất, bởi đây là loại hoa không chỉ đẹp mà còn có rất nhiều chủng loại để nghiền ngẫm.

Nhưng mọi thứ đã đi quá xa ra ngoài “mỹ học”. Một học giả thời đó đã viết: “Bạn bè không còn là bạn, và mọi người không còn đi tìm thứ gì ngoài chuyện chỉ quan tâm đến lợi nhuận”.

 

5. Đến những năm 1630 đã xuất hiện một số nhà môi giới hoa tulip. Việc buôn bán loài hoa này có sức hút đặc biệt không thể cưỡng lại được. Một nhà thơ thời đó viết: “Nếu nhìn vào lợi nhuận từ hoa tulip thì người ta sẽ tin ngay là trên đời chẳng có thuật giả kim nào là hấp dẫn hơn mặt hàng này”.

6. Hoa tulip nhanh chóng trở thành chủ đề bàn tán sôi nổi trên khắp cả nước. Hàng xóm, đồng nghiệp trong công ty truyền tai nhau, chủ cửa hàng, hiệu sách, thợ làm bánh, bác sỹ rỉ rả với khách hàng… khiến tất cả tin rằng đất nước Hà Lan đang đổ xô vào hoa tulip và bị lợi nhuận từ mặt hàng nông sản này mê hoặc.

 

7. Năm 1637, giá hoa tulip lên đến đỉnh điểm. Giá của Switsers, một loại củ hoa tulip phổ biến, tăng hơn gấp 10 lần từ mức 125 florin/pound ở thời điểm ngày 31/12/1636 lên đến lên 1.500 florin vào ngày 03/02/1637. 

8. Đỉnh điểm của b ong bóng là cuộc đấu giá huyền thoại diễn ra tại thị trấn Alkmaar vào ngày 05/02/1637. Cuộc đấu giá này được tổ chức để quyên góp tiền cho trẻ mồ côi. Ở cuộc đấu giá này, một củ tulip Viceroy được bán với giá 4.203 florin và một củ Admirael Van Enchuysen được bán với giá lên tới 5.200 florin.

9. Theo Goldgar, chúng ta vẫn chưa biết đâu là nguyên nhân thực sự khơi mào việc bán tháo hoa tulip. Trên thực tế, các bong bóng tài sản khác cũng “xì hơi” theo cách tương tự như vậy.

Có tài liệu cho rằng việc bán tháo có thể bắt đầu từ một thương vụ không thành công ở Haarlem. Người khác thì cho rằng người mua cuối cùng cũng đã bắt đầu nhận thấy mức giá hoa tulip cao một cách quá vô lý. 

Bong bóng hoa tulip tan vỡ cũng trùng hợp với một đợt dịch bệnh càn quét qua đất nước Hà Lan.

Goldgar thì cho rằng có những bằng chứng cho thấy, lúc đó lượng cung đã bắt đầu vượt quá nhu cầu. Các thương nhân nhỏ lẻ thậm chí cũng tự trồng hoa tulip.

10. Chỉ sau một đêm, giá củ hoa tulip mùa đó lao dốc, khiến người mua, người bán cũng như các nhà môi giới và bảo hiểm mất trắng. 

11. Ngày 27/4, chính phủ liên bang Hà Lan buộc phải can thiệp, nhưng vẫn không thể cứu vãn được tình hình. Theo Goldgar, lúc đó chính phủ Hà Lan đã ra một thông báo rất yếu ớt là các quan tòa địa phương sẽ chịu trách nhiệm đưa ra phán quyết cho các tranh chấp.

12. Đến tháng 01/1838 thì tình trạng bế tắc mới bị phá vỡ, khi các thành phố bắt đầu lập ra các uỷ ban độc lập để giải quyết tranh chấp.

Haarlem lập Ủy ban các vấn đề về hoa (Commissarissen van de Bloemen Saecken, tức là Commissioners for Flower Affairs), họp hàng tuần vào các ngày thứ 4 và thứ 7, từ 9h đến 11h sáng và 2h đến 4h chiều, để xét xử các tranh chấp trong giao dịch hoa. Những người vắng mặt sẽ bị phạt 30 stuiver cho lần đầu và 12 florin cho lần vi phạm thứ 3. 

Giải pháp được đưa ra là hủy tất cả các hợp đồng và đánh phí 3,5% vào bên mắc nợ. 

13. Goldgar cũng chỉ ra hai nhận thức sai lầm liên quan đến bong bóng hoa tulip.

Thứ nhất, không phải toàn bộ tầng lớp thương nhân Hà Lan đều lao đao. Như đề cập ở trên, phần lớn giao dịch tập trung ở một số ít người thuộc tầng lớp giàu có. 

Thứ hai, không phải cuộc khủng hoảng hoa tulip này đã phá hủy toàn bộ nền kinh tế Hà Lan. Thực tế, hầu hết các ngành kinh tế của Hà Lan vẫn tiếp tục tăng trưởng cho đến giữa thế kỷ 17. 

14. Vậy tại sao chúng ta vẫn nhớ đến bong bóng hoa tulip này? Thứ nhất, cuộc khủng hoảng bong bóng hoa tulip tạo ra những ảnh hưởng tiêu cực cho xã hội Hà Lan. Thứ hai, và cũng là lý do chính, là các bong bóng tài sản khác vẫn đang tiếp diễn và hầu như không ai rút ra được bài học.

Một bằng chứng là bong bóng cổ phiếu công ty South Sea vào thế kỷ 18 mà ngay cả nhà bác học Issac Newton cũng bị mất gần hết gia tài.

Nguồn: Business Insider/Anne Goldgar/Pace.edu.vn

Tranh tối tranh sáng đất Nhật Tân: bong bóng cận kề

Sau sự kiện cầu Nhật Tân được thông xe, giá đất tại Đông Anh, quanh khu vực cầu Nhật Tân tăng một cách chóng mặt, báo hiệu nguy cơ “bong bóng” mới tại đây.

Những lô đất khu tái định cư tại Vĩnh Ngọc (Đông Anh) đã tăng khoảng 4 - 5 triệu đồng/m2 so với thời điểm trước khi thông xe cầu Nhật Tân.Ảnh: Nguyên Minh

Xả hàng

Khoảng 3 năm nay, thị trường bất động sản Đông Anh “đóng băng”, giá đất giảm mạnh, người có đất muốn bán cũng không dám rao, vì sợ bị ép giá. Thế nhưng, ngay sau thời điểm cầu Nhật Tân được thông xe, những quảng cáo bán đất ven cây cầu này lại nhan nhản trên mạng.

Theo anh Ngoại Hào, một môi giới địa ốc người địa phương, sau khi cầu Nhật Tân thông xe, nhiều người ngoại tỉnh, làm việc bên kia cầu sang mua đất để ở và cũng có không ít nhà đầu tư nhìn thấy cơ hội, nên sang đây săn hàng.

Trong khi người mua khá đa dạng, thì người bán hiện nay, theo anh Hào, chủ yếu là những nhà đầu tư, chứ người dân địa phương không còn nhiều đất để bán. Dù giá đất ở đây tăng từng ngày kể từ khi cầu Nhật Tân thông xe, nhưng so với thời điểm sốt cách đây 3 năm, giá chỉ bằng khoảng 50%.

Lấy ví dụ một số lô đất đang môi giới, anh Hào cho biết, nhà đầu tư đã mua từ thời điểm năm 2010, với giá từ 47 - 50 triệu đồng/m2, nhưng hiện rao bán với giá khoảng 24 triệu đồng/m2.

Tại một văn phòng môi giới khác tại Vĩnh Ngọc (Đông Anh), nhân viên môi giới tại đây cũng cho biết, hầu hết các lô đất đơn vị này đang rao bán đều của nhà đầu tư ký gửi. Theo lý giải của nhà môi giới này, cầu Nhật Tân đưa vào sử dụng, giá đất tại Đông Anh có thể tăng mạnh trong tương lai, do khoảng cách vào trung tâm Hà Nội được rút ngắn. Tuy nhiên, phần lớn nhà đầu tư vẫn xả hàng để hiện thực hóa dòng tiền.

Và thổi bóng

Việc giá đất ở các khu vực ven cầu Nhật Tân tăng trở lại khi cây cầu này được thông xe là điều dễ hiểu, tuy nhiên, việc mỗi ngày một giá như hiện nay cho thấy, đất nền khu vực này đang có dấu hiệu bị “thổi giá”. Cụ thể, ngoài lượng nhà đầu tư muốn thoát hàng sau thời gian dài bị chôn vốn, thì lượng tin rao bán đất tại Đông Anh, nhất là tại xã Vĩnh Ngọc cũng xuất hiện nhan nhản, trong đó, không ít thông tin là giả, chỉ nhằm lôi kéo sự chú ý của khách hàng.

Trong vai khách hàng có nhu cầu mua đất tại khu vực này, phóng viên đã liên hệ với một số văn phòng môi giới đăng quảng cáo, nhưng được trả lời, đất đã được bán, hoặc mức giá đã tăng so với mức giá đã rao trước đó. Nếu khách muốn mua thì phải trả giá cao hơn, hoặc được môi giới chỉ tới các lô đất ở vị trí ngõ ngách, hay khu vực ngoài đê, xa chân cầu.

Anh Nguyễn Văn Thực, nhà môi giới đất nền tại đây khẳng định, giá đất tại Vĩnh Ngọc nhiều khả năng còn tăng trong thời gian tới. Các lô đất mặt đường ven cầu Nhật Tân trước khi thông xe có giá khoảng 60 triệu đồng/m2, nay có lô đất được rao bán với giá gần 90 triệu đồng/m2 và đây không phải mức giá cuối cùng. Tại các lô đất tái định cư, trước khi thông cầu chỉ có giá khoảng 40 triệu đồng/m2, nay cũng đã tăng khoảng 4 - 5 triệu đồng/m2.

Trong khi đó, anh Hào tiết lộ, lô đất có diện tích 150 m2 anh đang môi giới trước khi thông xe cầu Nhật Tân chỉ có giá khoảng 22 triệu đồng/m2, hiện chủ đất đòi đúng 24 triệu đồng/m2 mới bán. Theo anh Hào, nếu khách hàng không mua ngay, việc lô đất này tiếp tục tăng giá trong tương lai là chắc chắn? Trong khi đó, các lô đất đấu giá cũng đang được rao cao hơn giá mua từ 4 - 5 triệu đồng/m2, dù trước đó, nhà đầu tư đã đặt mua cao gấp đôi giá khởi điểm, lên đến 22 triệu đồng/m2.

Theo tìm hiểu của Đầu tư Bất động sản, trước thời điểm cầu Nhật Tân thông xe, tại Vĩnh Ngọc chỉ có vài nhà môi giới hoạt động tự do, nhưng hiện nay, tuyến đường ven cầu Nhật Tân xuất hiện hàng loạt văn phòng môi giới nhà đất với biển hiệu hoành tráng. Tuy nhiên, ông chủ thực sự của các văn phòng môi giới nhà đất này là ai thì môi giới “thổ địa” như anh Ngoại Hào cũng lắc đầu không biết.

Trao đổi với phóng viên, một số nhà đầu tư bất động sản có kinh nghiệm tại Hà Nội cho biết, việc cầu Nhật Tân thông xe là cơ hội vàng cho các nhà đầu tư đất nền trước đó thoát hàng. Vì thế, rất có thể, một số văn phòng môi giới mới là do các nhà đầu tư “cá mập” lập ra để thổi giá, nhằm “chuyển lửa” sang tay các nhà đầu tư khác.

Rủi ro của cơn sốt đất mới đang diễn ra tại một số khu vực thuộc huyện Đông Anh ngày càng lớn, vì chưa ai muốn dừng lại, cho đến khi quả bóng bị xì hơi như cách đây 3 năm.

Theo báo Đầu tư chứng khoán

Xe chở ban nhạc và bong bóng

Lịch sử marketing chứa đầy những chiếc xe chở ban nhạc. Còn bong bóng tài chính khiến cả Newton cũng ngấm đòn. 

Những chiếc xe chở ban nhạc lộng lẫy

Xe chở ban nhạc là những chiếc xe ngựa lớn, được trang trí lộng lẫy mà các ban nhạc của gánh xiếc hay sử dụng. Mỗi khi gánh xiếc đến thị trấn, xe chở ban nhạc sẽ đi thông báo, với rất đông người lớn và trẻ em theo sau do bị cuốn hút bởi đám đông và sự phấn khích.

Những chiếc xe chở ban nhạc ngày nay nói chung đã biến mất, nhưng chúng vẫn còn tồn tại mạnh mẽ trong thị trường; chúng xuất hiện với thông điệp rằng: Cầu tăng không phải do nhu cầu nội tại mà đơn giản do những người khác đang mua hàng. Giống như những đám đông đến xem gánh xiếc, đám đông càng lớn, những người không tham gia bị hấp dẫn gia nhập càng nhiều.

Hiệu ứng xe chở ban nhạc đôi khi có thể xảy ra từ những thứ rất nhỏ, đơn giản chỉ bởi tạo ra tiếng động lớn.

Joe Nakash, chủ tịch của Jordache Enterprises, một trong những người tạo ra mốt mặc quần jean có in logo của một nhà thiết kế nổi tiếng, là một người ủng hộ nhiệt thành hiệu ứng này.

“Chúng tôi hò hét ngày càng lớn”, ông quan sát được vào năm 1982. “Nếu hò hét ngày càng lớn, bạn làm càng tốt hơn”.

Công ty của ông được thành lập vào năm 1978, và trong vòng 4 năm đã đạt được doanh thu 370 triệu USD, Jordache đã bán được 1,2 triệu chiếc quần jean mỗi tháng. Một phần do ông đã dự đoán đúng một chiếc xe chở ban nhạc sắp xuất hiện – thanh thiếu niên Mỹ đã sẵn sàng dịch chuyển từ những chiếc quần jean xé rách, bẩn thỉu sang những chiếc quần bó chắt, “thông minh”, đắt tiền. Một phần do ông đã tạo ra nó với các quảng cáo thông minh và mức giá cao hơn 20 USD so với những mẫu mã tiêu chuẩn, nhằm kích thích sự đua đòi.

Lịch sử marketing chứa đầy những chiếc xe chở ban nhạc, từ những chiếc vòng lắc (hula hoop), viên đá ngộ nghĩnh (pet rock), xì trum, cho đến những con tắc kè được đính vào áo blouse của phụ nữ bằng những sợi xích nhỏ màu vàng. Điện thoại di động là một ví dụ rõ nét gần đây về một chiếc xe chở ban nhạc – nhu cầu trên thế giới đối với điện thoại di động đã tăng nhanh hơn cả những dự báo lạc quan nhất.

Bong bóng vỡ, Newton cũng ngấm đòn

Những chiếc xe chở ban nhạc đặc biệt mạnh mẽ trong những thị trường tài sản như cổ phiếu, trái phiếu, tiền tệ và bất động sản. Xe chở ban nhạc càng mạnh, tiềm năng tạo “bong bóng” càng lớn.

Bong bóng tài chính là một sự tăng nhanh về giá của tài sản, xảy ra mà không hề có bất cứ lý do nền tảng cơ bản nào (như một thông báo về sản phẩm mới, hay khám phá ra một mỏ dầu).

Vụ bong bóng South Sea xảy ra từ năm 1711 đến năm 1720 là một ví dụ minh họa điển hình. Để giúp chi trả khoản nợ 9 triệu bảng, năm 1711, chính phủ Anh đã thành lập công ty South Sea. được trao độc quyền thực hiện các giao dịch của Anh với các cảng của Tây Ban Nha ở Nam Mỹ, sau đó cho phép những trái chủ đổi trái phiếu lấy cổ phiếu trong công ty này. (Anh và Tây Ban Nha đã ở trong tình trạng chiến tranh hay căng thẳng trong phần lớn thế kỷ sau đó, một tình huống khó mà tạo ra được những khoản lợi nhuận lớn từ giao dịch bùng nổ giữa hai quốc gia này).

Theo thời gian, cổ phiếu mới được phát hành. Xét theo khía cạnh giao dịch, công ty này hoàn toàn thất bại. Nhưng trong tháng 1/1720, nó đã lao vào cuộc chiến đấu giá với Ngân hàng Anh Quốc (Bank of England) nhằm mua toàn bộ số nợ quốc gia của Anh. Nó đã thắng, nhờ hối lộ và mánh khóe.

Từ thời điểm đó, tất cả đều trở nên hỗn loạn. Giá cổ phiếu của nó tăng từ 128 Bảng/cổ phiếu vào ngày 1/1/1720 lên 1.000 Bảng/cổ phiếu vào cuối tháng 6.

Thế rồi bong bóng vỡ tung và cổ phiếu rơi trở lại mức 160 Bảng vào cuối năm.

Trong số những người mất tiền có Sir Issaac Newton, một trong những người thông minh nhất trong nền văn minh nhân loại. Ông đã lỗ 20.000 Bảng khi đầu cơ vào cổ phiếu South Sea. Sau này, ông đã phát biểu: “Tôi có thể tính được chuyển động của các thiên thể, nhưng không tính được sự điên rồ của con người”.

Một nhà ngân hàng bảo thủ, người ban đầu đã chống lại được chiếc xe chở ban nhạc này nhưng sau đó lại nhảy lên nó bằng việc mua cổ phiếu ở mức 500 Bảng/cổ phiếu, đã nói, “khi phần còn lại của thế giới phát điên, chúng ta phải bắt chước họ ở một chừng mực nào đó”. Đây có lẽ là tấm văn bia cho tất cả những bong bóng xe chở ban nhạc như vậy, một lời khuyên mà loài người dường như quyết tâm đi theo với một sự kiên trì bền bỉ không ngờ.

Xe chở ban nhạc không phải lúc nào cũng xấu

Hiệu ứng xe chở ban nhạc không phải lúc nào cũng xấu. Cuối cùng, chúng cũng sẽ mang lại trật tự cho một vài thị trường hỗn loạn bằng cách làm rõ đặc điểm nào của sản phẩm được mọi người khao khát. Khi một sản phẩm tiêu chuẩn xuất hiện từ trong sự hỗn loạn này, nó thường có thể được sản xuất hàng loạt, khiến giá giảm nhanh và mạnh. Đồng thời nó giúp sản phẩm có mặt rộng khắp trên thị trường đại trà.

Những chiếc xe chở ban nhạc của thị trường, cũng giống như những chiếc xe chở ban nhạc của gánh xiếc, nhấn mạnh rằng, mua sắm là một hành động mang tính xã hội, chịu sự ảnh hưởng mạnh mẽ và rộng khắp của những người khác. Năng lượng xã hội rộng lớn đuộc thể hiện trong những chiếc xe chở ban nhạc giống như thác Niagrara – rất khó để kiểm soát, nhưng đem lại lợi thế to lớn cho những ai thành công.

Cuối cùng, theo nhà tâm lý học nhận thức Stanley Schachter đã quan sát được, giá cả là một thực tế mang tính xã hội. Trong tất cả những thực tế có ý nghĩa mà một người có thể liệt kê về giá cả thì bản chất tâm lý và xã hội của chúng, những thứ phản ánh cách mọi người tương tác, có lẽ là quan trọng nhất.
(Nội dung bài viết tham khảo từ cuốn sách "Kinh tế học dành cho doanh nhân - 10 công cụ quản lý thiết yếu" của tác giả Shlomo Maital).

 Theo Trí Thức Trẻ